Gia đình là môi trường đầu tiên định hình nhân cách

Ngay từ khi sinh ra, trẻ em đã bắt đầu quá trình tiếp nhận các giá trị đạo đức, chuẩn mực hành vi đầu tiên thông qua môi trường gia đình. Ở giai đoạn chưa hoàn thiện về nhận thức, trẻ chủ yếu học thông qua quá trình quan sát, bắt chước và trải nghiệm hằng ngày. Cha mẹ, ông bà và những người thân không chỉ đóng vai trò là người nuôi dưỡng, chăm sóc mà còn là những “tấm gương sống” ảnh hưởng sâu sắc đến sự hình thành thói quen, phẩm chất và thái độ sống của trẻ.
Những hành vi nhỏ nhặt nhưng lặp lại thường xuyên trong sinh hoạt gia đình như cách cha mẹ chào hỏi, phân chia công việc, xin lỗi khi mắc lỗi, kiềm chế cảm xúc khi bất đồng chính là “bài học đạo đức sống động” giúp trẻ nhận biết điều “đúng – sai”, “thiện – ác”. Ngược lại, nếu trẻ lớn lên trong một gia đình đầy căng thẳng, bạo lực, lời nói cay nghiệt hoặc thiếu sự quan tâm, yêu thương, trẻ dễ phát triển các xu hướng tâm lý tiêu cực như bất an, thù địch hoặc thậm chí là lệch chuẩn hành vi.
Nghiên cứu về ảnh hưởng của môi trường gia đình, nhà trường, xã hội đến hành vi lệch chuẩn của trẻ cho biết, trẻ em sống trong môi trường có hành vi lệch chuẩn thì nguy cơ trẻ có hành vi lệch chuẩn cao gấp 3 lần những trẻ em không sống trong môi trường lệch chuẩn. Một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu Gia đình và Giới (2021) chỉ ra rằng hơn 70% trẻ có xu hướng sao chép cách ứng xử của cha mẹ trong các tình huống căng thẳng. Điều đó cho thấy vai trò then chốt của môi trường gia đình trong việc hình thành đạo đức nền tảng. Thêm vào đó, những nét văn hóa truyền thống trong sinh hoạt gia đình như thờ cúng tổ tiên, lễ nghi ngày Tết, hay cùng nhau dùng bữa cơm chiều không chỉ mang giá trị biểu trưng mà còn là phương thức nuôi dưỡng đạo đức âm thầm và sâu sắc – thông qua sự gắn kết, lòng biết ơn, tinh thần sẻ chia và trách nhiệm.
Theo Quyết định số 2238/QĐ-TTg ngày 30/12/2021 của Thủ tướng Chính phủ về Chiến lược phát triển gia đình Việt Nam đến năm 2030, việc giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống trong từng thành viên được xác định là một trong những mục tiêu cốt lõi. Điều này khẳng định, gia đình không chỉ là không gian cư trú mà còn là thiết chế xã hội quan trọng nhất đặt nền móng cho sự phát triển nhân cách con người Việt Nam trong bối cảnh mới.